Во рамките на 8. сезона на националната кампања „Ги запознаваме ретките болести“, што ја изведува здружението „Ретко е да си редок“, секој ден од февруари ќе објавуваме по еден текст за различни ретки состојби од кои заболуваат граѓаните во Македонија.
ХРОНИЧНА ГРАНУЛОМАТОЗНА БОЛЕСТ (ХГБ)/CHRONIC GRANULOMATOUS DISEASE (CGD)/MORBUS GRANULOMATOUS CHRONICUS
MKБ-10 D71
ПРЕВАЛЕНЦА – Ова нарушување има проценета преваленца од околу 1/100.000 до 1/217.000 живородени деца, и почесто се појавува кај мажите поради врската со Х-хромозомот.
ВОВЕД
Хроничната грануломатозна болест (ХГБ) е ретко, наследно, имунолошко нарушување кое се карактеризира со неспособноста на белите крвни зрнца (фагоцити) да уништат одредени бактерии и габи. Како резултат на тоа, телото е подложно на повторувачки и тешки инфекции и хронични воспалителни реакции. ХГБ обично се манифестира во детството, пред 5-годишна возраст, но може да се дијагностицира и во адолесценцијата или во раната зрелост. Манифестациите вклучуваат тешки и рекурентни инфекции, најчесто поради една карактеристична група патогени, вклучувајќи Staphylococcus aureus и Aspergillus spp, како и поради грануломатозни лезии, главно локализирани на белите дробови, лимфните јазли, гастроинтестиналниот тракт и црниот дроб.
ЕТИОЛОГИЈА
Хроничната грануломатозна болест е предизвикана од генетски мутации во кој било од 6-те гени кои ги кодираат фагоцитните подединици никотинамид аденин динуклеотид фосфат NADPH-оксидаза, кој е клучен за создавање на супероксид. Болеста може да биде наследена на два начина:
Х-рецесивно наследување – овој тип е најчест и се јавува кај припадници на машкиот пол бидејќи тие имаат само една копија на Х-хромозомот и се манифестира со инфекција или IBD од формата поврзана со NCF1;
автосомно рецесивно наследување – овој тип е поредок и може да се јави подеднакво и кај двата пола.
Недостатокот на ензимскиот комплекс NADPH-оксидаза доведува до намалено производство на реактивни кислородни видови, кои се користат од фагоцитите за убивање на бактерии и габи. Мутација во генот CYBB (Xp21.1) е забележана во 65 % од случаите во Северна Америка и Западна Европа. Останатите 35 % од случаите се должат на мутации во гените CYBA (16q24), NCF1 (7q11.23), NCF2 (1q25), NCF4 (22q13.1) и CYBC1 (17q25.3), и истите доведуваат до нарушена способност за производство на реактивни кислородни видови (ROS) во фагоцитите, што е неопходно за уништување на патогените во фагоцитите.
СИМПТОМИ И ДИЈАГНОСТИЦИРАЊЕ
Симптомите на ХГБ можат да варираат, но најчесто вклучуваат:
чести бактериски и габични инфекции – пациентите се склони кон инфекции на белите дробови (пневмонија), кожата, лимфните јазли и црниот дроб;
грануломи – хроничните воспалителни процеси можат да доведат до формирање на грануломи кои се мали наслаги на воспалените клетки и можат да предизвикаат опструкција во органите, како што се гастроинтестиналниот тракт и уринарниот систем;
апсцеси – често формирање на апсцеси во внатрешните органи, особено црниот дроб и белите дробови;
зголемени лимфни јазли – можат да се јават како резултат на постојаното воспаление;
до 50% од пациентите имаат дијареја, абдоминална болка и неуспех да напредуваат;
можат да се појават автоимуни нарушувања, како дискоиден лупус еритематозус и антифосфолипиден синдром.
Дијагностицирањето се прави врз основа на клиничката слика и лабораториските тестови. Нитросиниот тетразолиум (NBT) или оксидационите анализи на дихидрородамин (DHR) го мерат производството на неутрофилен супероксид од комплексот NADPH-оксидаза, кој е отсутен или значително намален. Молекуларното генетско тестирање може да се користи за да се потврди дијагнозата, особено во семејства каде има носители на мутацијата што ја предизвикува хроничната грануломатозна болест. Анализата на имуноблот може да го потврди отсуството на вклучена специфична NADPH-оксидазна комплексна подединица, со што може да се предложи генска терапија или алогена трансплантација.
ПОСЛЕДИЦИ
Долгорочните последици на ХГБ можат да бидат сериозни по здравјето на пациентот. Повторувачките и тешки инфекции можат да предизвикаат оштетување на органите, како што се белите дробови, црниот дроб и кожата. Формирањето на грануломи и хроничните воспалителни реакции можат да доведат до опструкции во гастроинтестиналниот и уринарниот тракт, при што се јавува потреба од итна медицинска интервенција. Пациентите со ХГБ имаат зголемен ризик од развој на автоимуни нарушувања и хронични воспалителни заболувања. Сепак, со правилна медицинска грижа и превентивни мерки, пациентите со ХГБ можат да имаат подобрен квалитет на живот и значително да го намалат ризикот од компликации.
ТРЕТМАН
Третманот на хроничната грануломатозна болест е насочен кон превенција и управување со инфекции и воспаленија. Тој вклучува:
антибиотска и антимикотична профилактика – долготрајната употреба на антибиотици и антимикотици помага во превенција на инфекциите; се препорачуваат доживотни дневни дози на триметоприм/сулфаметоксазол (антибактериски) и итраконазол (антигабични);
интерферон-гама терапија – оваа терапија може да ја подобри функцијата на фагоцитите и да ја намали зачестеноста на инфекциите;
хируршко отстранување на апсцеси и грануломи – понекогаш е потребно хируршко отстранување на апсцесите или грануломите кои предизвикуваат опструкции;
трансплантација на хематопоетски матични клетки – во тешки случаи, трансплантацијата на матични клетки може да биде единствено трајно решение што може да го излечи нарушувањето.
SËMUNDJA KRONIKE GRANULOMATOZE (SKG)/ CHRONIC GRANULOMATOUS DISEASE (CGD)/ MORBUS GRANULOMATOUS CHRONICUS
ICD-10 D71
PREVALENCA – Ky çrregullim ka një prevalencë të vlerësuar prej rreth 1/100 000 deri në 1/217 000 lindje të gjalla dhe është më e shpeshtë tek meshkujt për shkak të lidhjes me kromozomin X.
HYRJE
Sëmundja kronike granulomatoze (SKG) është çrregullim imunologjik i rrallë, i trashëguar, i karakterizuar nga paaftësia e qelizave të bardha të gjakut (fagocitet) për të shkatërruar baktere dhe kërpudha të caktuara. Si rezultat, trupi është i ndjeshëm ndaj infeksioneve të përsëritura dhe të rënda dhe reaksioneve inflamatore kronike. SKG zakonisht manifestohet në fëmijëri, para moshës 5 vjeçare, por mund të diagnostikohet edhe në adoleshencë apo edhe në moshë madhore të hershme. Manifestimet përfshijnë infeksione të rënda dhe të përsëritura kryesisht për shkak të një grupi karakteristik të patogjenëve (përfshirë Staphylococcus aureus dhe Aspergillus spp), si dhe lezione granulomatoze të lokalizuara kryesisht në mushkëri, nyjet limfatike, traktin gastrointestinal dhe mëlçi.
ETIOLOGJIA
Sëmundja kronike granulomatoze shkaktohet nga mutacione gjenetike në cilindo nga 6 gjenet që kodojnë nënnjësitë fagocitare nikotinamide adenine dinukleotide fosfat NADPH oksidazë, e cila është çelësi i gjenerimit të superoksidit. Sëmundja mund të trashëgohet në dy mënyra:
trashëgimia X-recesive – ky lloj është më i zakonshëm dhe shfaqet te meshkujt, pasi ata kanë vetëm një kopje të kromozomit X dhe manifestohet me infeksion ose IBD më herët se forma e lidhur me NCF1.
trashëgimia autosomale – recesive – ky lloj është më i rrallë dhe mund të ndodhë në mënyrë të barabartë në të dy gjinitë
Mungesa e kompleksit të enzimës oksidazë NADPH çon në uljen e prodhimit të specieve reaktive të oksigjenit (të përdorura nga fagocitet për të vrarë bakteret dhe kërpudhat). Një mutacion në gjenin CYBB (Xp21.1) vërehet në 65% të rasteve në Amerikën e Veriut dhe Evropën Perëndimore. 35% e mbetur e rasteve janë për shkak të mutacioneve në gjenet CYBA (16q24), NCF1 (7q11.23), NCF2 (1q25), NCF4 (22q13.1) dhe CYBC1 (17q25.3) dhe çojnë në një aftësi të dëmtuar për të prodhojnë specie reaktive të oksigjenit (ROS) në fagocite, e cila është e nevojshme për shkatërrimi i patogjenëve në fagocite.
SIMPTOMAT DHE DIAGNOSTIKIMI
Simptomat e swmundjes kronike granulomatoze (SKG) mund të ndryshojnë, por zakonisht përfshijnë:
infeksione të shpeshta bakteriale dhe kërpudhore – pacientët janë të prirur ndaj infeksioneve të mushkërive (pneumonia), lëkurës, nyjeve limfatike dhe mëlçisë
granuloma – proceset inflamatore kronike mund të çojnë në formimin e granulomave, të cilat janë depozita të vogla të qelizave të inflamuara që mund të shkaktojnë ngecje- opstrukcion në organe si trakti gastrointestinal dhe sistemi urinar.
abscese – është i shpeshtë formimi i absceseve në organet e brendshme, veçanërisht në mëlçi dhe mushkëri.
nyje të zmadhuara limfatike – mund të ndodhin si pasojë e inflamacionit të vazhdueshëm
deri në 50% të pacientëve kanë diarre, dhimbje barku dhe ngecje në zhvillim
mund të shfaqen çrregullime autoimune si lupus eritematoz diskoid dhe sindroma antifosfolipide
Diagnoza vendoset në bazë të pasqyrës klinike dhe konfirmimit me analiza laboratorike. Analizat e oksidimit të tetrazolit nitroblue (NBT) ose dihidrorodaminës (DHR) matin prodhimin e superoksidit të neutrofilit nga kompleksi i oksidazës NADPH, i cili mungon ose reduktohet shumë. Testimi gjenetik molekular mund të përdoret për të konfirmuar diagnozën, veçanërisht në familjet ku ka bartës të mutacionit që shkakton sëmundje kronike granulomatoze. Analiza e imunobllotit mund të konfirmojë mungesën e një nën-njësie të veçantë komplekse të NADPH oksidazës së përfshirë, duke parashikuar kështu terapinë gjenetike ose transplantin alogjenik.
PASOJAT
Pasojat afatgjata të SKG mund të jenë serioze për shëndetin e pacientit. Infeksionet e përsëritura dhe të rënda mund të shkaktojnë dëmtim të organeve si mushkëritë, mëlçia dhe lëkura. Formimi i granulomave dhe reaksionet inflamatore kronike mund të çojnë në pengesa në traktin gastrointestinal dhe urinar, duke kërkuar ndërhyrje të menjëhershme mjekësore. Pacientët me këtë sëmundje kanë një rrezik të lartë të zhvillimit të çrregullimeve autoimune dhe sëmundjeve kronike inflamatore. Megjithatë, me kujdesin e duhur mjekësor dhe masat parandaluese, pacientët mund të kenë një cilësi të përmirësuar të jetës dhe të reduktojnë ndjeshëm rrezikun e komplikimeve.
TRAJTIMI
Trajtimi i sëmundjes kronike granulomatoze ka për qëllim parandalimin dhe menaxhimin e infeksionit dhe inflamacionit. Ai përfshin:
profilaksi antibiotike dhe antimikotike – përdorimi afatgjatë i antibiotikëve dhe antimikotikëve ndihmon në parandalimin e infeksioneve; Rekomandohen doza ditore gjatë gjithë jetës së trimetoprimit – sulfametoksazol (antibakterial) dhe itrakonazol (antifungal).
terapi me interferon-gama – kjo terapi mund të përmirësojë funksionin e fagociteve dhe të zvogëlojë shpeshtësinë e infeksioneve
heqje kirurgjikale të absceseve dhe granulomave – ndonjëherë kërkohet heqja kirurgjikale e absceseve ose granulomave që shkaktojnë pengesa
transplantim i qelizave staminale hematopoetike – në raste të rënda, transplantimi i qelizave staminale mund të jetë e vetmja zgjidhje e përhershme që mund të kurojë çrregullimin
