ГИ ЗАПОЗНАВАМЕ РЕТКИТЕ БОЛЕСТИ: ЕПИТЕЛОИДЕН ХЕМАНГИОЕНДОТЕЛИОM (ЕХЕ)

Во рамките на 8. сезона на националната кампања „Ги запознаваме ретките болести“, што ја изведува здружението „Ретко е да си редок“, секој ден од февруари ќе објавуваме по еден текст за различни ретки состојби од кои заболуваат граѓаните во Македонија.

 

ЕПИТЕЛОИДЕН ХЕМАНГИОЕНДОТЕЛИОM (ЕХЕ)/

EPITHELIOID HEMANGIOENDOTHELIOMA (EHE)

MKБ-10 D48.1

 

ПРЕВАЛЕНЦА

 

Се јавува кај 0,01 % од популацијата, односно кај 1 лице на секои 1 000 000 низ светот. Секоја година во САД се дијагностицираат околу 90 случаи. Поради потешкотиите кои се јавуваат при дијагностицирањето на оваа болест, се претпоставува дека реалниот број на заболено население е многу поголем.

 

ВОВЕД

 

Епителоидниот хемангиоендотелиом (ЕХЕ) е редок тумор кој се карактеризира со солитарна лезија во површинското или длабокото меко ткиво на екстремитетите. Најчесто потекнува од мала вена како фузиформна интраваскуларна маса која исто така се инфилтрира во околните ткива. Првпат е дефиниран од страна на Шерон Вајс и Франц Ензингер во 1982 година. Според клиничките и хистолошките карактеристики, се класифицира помеѓу ангиосарком и хемангиом. Сепак, неодамна била опишана посебна генетска промена која ја дефинира болеста со што ЕХЕ е целосно одделен ентитет и од ангиосарком и од хемангиом. ЕХЕ е сарком на меките ткива и генерално се смета за васкуларен карцином доколку лезионалните клетки имаат површински маркери типични за ендотелијалните клетки (клетки што ја обложуваат внатрешноста на крвните садови). ЕХЕ првично бил опишан како тумор кој најчесто се јавува во вените на екстремитетите (рацете и нозете), како и во црниот дроб и белите дробови, но дијагностицирани се и пациенти со тумор на коските, кожата, вратот, тироидната жлезда, желудникот, јајниците, простата, мозокот, ᾿рбетот. ЕХЕ обично се јавува на возраст од 20 до 40 години, иако севкупниот опсег на возраст е многу поширок и скромна наклонетост кај жените во однос на мажите. Честопати има индолентен тек и многу заболени луѓе имале подолг животен век од очекуваниот.

 

ЕТИОЛОГИЈА

 

Епителоидниот хемангиоендотелиом е предизвикан од генетски мутации, познати и како патогени варијанти. Се смета дека во епителоидниот хемангиоендотелиом, хромозомите се распаѓаат и повторно се собираат на погрешен начин. Ова може да предизвика неправилна функционалност на клетките. Оваа промена резултира со фузија на гени кои кодираат два коактиватори на транскрипција (транскрипциски регулатори): TAZ (транскрипциски коактиватор со мотив за врзување на PDZ) исто така познат како WWTR1 (протеин 1 што содржи транскрипциски регулатор што содржи WW-домен) и CAMTA1 (калмодулин-врзувачки активатор на транскрипција 1). Транслокацијата на EХE резултира со абнормален фузионен ген кој изразува абнормална mRNA што резултира со синтеза на варијанта на фузионен протеин на ТАZ која секогаш е вклучена. Оваа форма секогаш се наоѓа во јадрото и затоа е конститутивно активна, врзувајќи се со многу важен член на TEAD-фамилијата на факторите на транскрипција со што се предизвикува размножување на клетките. Токму ова производство на TAZ-TEAD транскриптомот предизвикува прераснување на засегнатите ендотелијални клетки во тумори. Околу 10 % од пациентите со ЕХЕ имаат различна транслокација што резултира со конститутивно активирање на YAP, ортолог на TAZ (т.е. ген кој има низа и функции кои се многу слични на TAZ). Ова, исто така, резултира со постојан, нерегулиран раст на погодените клетки и затоа предизвикува тумори од типот EХE.

 

СИМПТОМИ И ДИЈАГНОСТИЦИРАЊЕ

 

Повеќето пациенти со епителоиден хемангиоендотелиом не забележуваат некакви симптоми, но доколку тие се присутни, тогаш вклучуваат:

• болка и оток околу областа на туморот;
• туморска маса што може да се почувствува под кожата и која може да биде болна;
• гадење и необјаснето губење тежина;
• треска, замор, кашлица или проблеми со дишењето;
• болки и непријатност во абдоменот;
• зголемени врвови на прстите наречени „клубови“ кои можат да се со црвена или сина боја;
• болки во коските, чести фрактури или скршени коски;
• проблеми со движењето или одењето.

 

Бидејќи ЕХЕ често не предизвикува симптоми, повеќето пациенти дознаваат дека имаат еден или повеќе тумори за време на процедурата за снимање што не е поврзана со ЕХЕ. За точно дефинирање и дијагностицирање потребно е да се направат неколку испитувања, започнувајќи од земање добра анамнеза, самата клиничка слика и преку дијагностичките методи РТ, КТ-скен (за да се идентификуваат EХE-туморите во градите, стомакот и карлицата), МРИ (тумори на ЕХЕ во црниот дроб или коските) или ПЕТ-скен да се одреди големината на туморот и неговата локација. Земањето биопсија може да помогне во понатамошните иследувања, особено во случаите кога станува збор за рак на дојка.

 

ПОСЛЕДИЦИ

 

Иако епителоидниот хемангиоендотелиом обично се манифестира како тумор со низок степен, понекогаш, eHAE се манифестира како висок и поагресивен степен на тумор. Затоа текот на болеста кај луѓето со епителоиден хемангиоендотелиом тешко се предвидува. Некои пациенти живеат долго, дури и без третман. Во други случаи, ракот брзо расте и се шири, дури и со третман. Епителоидниот хемангиоендотелиом што се проширил и на други делови од телото не секогаш води до лоша прогноза, но најголемо значење има локализацијата на туморот.

 

ТРЕТМАН

 

Бидејќи епителоидниот хемангиоендотелиом е толку редок, не постои стандарден третман. Третманот за секој човек е различен и зависи од тоа во кој дел од телото започнува туморот, колку тумори има и дали се проширил/е и на некои други места. Во некои случаи, туморот расте многу бавно, па дури и се намалува без никаков третман. Третманите можат да вклучуваат:

• хирургија– најчестиот третман за случаи на ЕХЕ кои вклучуваат еден тумор;
• васкуларна емболизација – прекин на снабдувањето со крв до туморот и вклучува трансартериска хемоемболизација (TACE) и радиоемболизација;
• целна терапија – најчесто користениот третман за напреден ЕХЕ при кој се користат лекови кои ги спречуваат туморите да ги добијат хранливите материи и кислородот што им се потребни за да растат;
• терапија со зрачење – користење на насочени енергетски зраци за да се уништат клетките на ракот;
• имунотерапија – користење различни третмани со цел да му се помогне на имунолошкиот систем на телото да ги убие клетките на туморот;
• Сиролимус(рапамицин) – орален лек кој го потиснува имунолошкиот систем и го забавува растот на абнормалните лимфни садови кои го формираат туморот и може да помогне да се намалат туморите на ЕХЕ и да се подобрат симптомите, вклучително и болката;
• инхибитори на тирозин киназа– овие лекови, дизајнирани како насочени терапии за рак, покажаа краткорочен успех со EХE; примерите вклучуваат сорафениб, сунитиниб и пазопаниб;
• Винкристин– овој лек за хемотерапија ги таргетира сите клетки кои се делат во телото и затоа се користи за лекување на многу видови рак; се користи и за агресивни бенигни васкуларни тумори;
• Интерферон– телото произведува интерферон за да се бори против инфекции или да го контролира воспалението; формулиран е во лек кој го таргетира растот на крвните садови;
• хемотерапија со повеќе агенси– кај ЕХЕ-туморите, кои растат брзо, се шират на други ткива или не реагираат на други лекови, потребна е поагресивна терапија со лекови; оваа комбинација на лекови потребна кај деца и млади возрасни со ЕХЕ, но во ретки случаи;
• трансплантација на органи – најчесто трансплантација на црн дроб.

 

 

T’I NJOHIM SËMUNDJET E RRALLA 2026

 

Në muajin me më pak ditë të vitit, në muajin që edhe këtë vit mbetet i veçantë me 28 ditët e tij të rralla, dhe në muajin të cilin pacientët me sëmundje të rralla e identifikojnë si të TYRIN – për të tetën herë me radhë do të shpalosim historitë e guximshme për t’ju njohur më afër me të gjithë ata që jetojnë me sfida dhe probleme të padukshme. Le të nisim një kapitull të ri mirëkuptimi dhe empatie, sepse së bashku zotërojmë fuqinë e bashkimit, forcën e shpresës, fuqinë e informacionit dhe guximin për t’u dhënë ngjyrë hijeve, duke sjellë dritë dhe dukshmëri…

 

HEMANGIOENDOTELIOMA EPITELIOIDE (ЕХЕ)/EPITHELIOID HEMANGIOENDOTHELIOMA (EHE)

 

ICD-10 D48.1

 

PREVALENCA

 

Ndodh në 0.01% të popullsisë, pra në 1 person në çdo 1.000.000 në mbarë botën. Rreth 90 raste diagnostikohen në Shtetet e Bashkuara çdo vit. Për shkak të vështirësive që dalin në diagnostikimin e kësaj sëmundjeje, supozohet se numri real i popullsisë së prekur është shumë më i lartë.

 

HYRJE

 

Hemangioendotelioma epitelioide (EHE) është tumor i rrallë i karakterizuar nga një lezion i vetmuar në indin e butë sipërfaqësor ose të thellë të ekstremiteteve. Më shpesh e ka origjinën në një venë të vogël si një masë fusiforme intravaskulare që infiltron gjithashtu indet përreth. Ajo u përcaktua për herë të parë nga Sharon Weiss dhe Franz Enzinger në vitin 1982. Sipas karakteristikave klinike dhe histologjike, klasifikohet midis angiosarkomes dhe hemangiomes. Megjithatë, kohët e fundit është përshkruar një ndryshim i veçantë gjenetik që përcakton sëmundjen, duke e bërë EHE një entitet krejtësisht të ndarë nga angiosarkoma dhe hemangioma.

EHE është sarkoma e indeve të buta dhe përgjithësisht konsiderohet një kancer vaskular nëse qelizat lezione kanë shënues sipërfaqësor tipikë për qelizat endoteliale (qeliza që rreshtojnë brendësinë e enëve të gjakut). EHE fillimisht u përshkrua si një tumor që shfaqet më shpesh në venat e ekstremiteteve (krahët dhe këmbët), si dhe në mëlçi dhe mushkëri, por janë diagnostikuar edhe pacientë me tumore të eshtrave, lëkurës, qafës, gjëndrës tiroide, stomakut, vezoreve, prostatës, trurit, shtyllës kurrizore. EHE zakonisht ndodh ndërmjet moshës 20 dhe 40 vjeçe, megjithëse diapazoni i përgjithshëm i moshës është shumë më i gjerë dhe ka një predileksion modest për gratë në krahasim me burrat. Shpesh ka një rrjedhë indolente dhe shumë njerëz të prekur kanë jetuar më gjatë se sa pritej.

 

ETIOLOGJIA

 

Hemangioendotelioma epiteloide shkaktohet nga mutacione gjenetike, të njohura edhe si variante patogjene. Mendohet se në hemangioendoteliomën epitelioide, kromozomet shpërbëhen dhe ribashkohen në mënyrë të gabuar. Kjo mund të shkaktojë që qelizat të mos funksionojnë. Ky ndryshim rezulton në shkrirjen e gjeneve që kodojnë dy koaktivizues transkriptues (rregullatorë transkriptues): TAZ (koaktivizues transkriptues me një motiv lidhës PDZ) i njohur gjithashtu si WWTR1 (proteina e rregullatorit transkriptues që përmban domenin WW) dhe CAMTA1 (transkriptimi i aktivizuesit të lidhjes me kalmodulin). 1).

Translokimi EHE rezulton në një gjen anormal të shkrirjes që shpreh mRNA jonormale që rezulton në sintezën e një varianti të proteinës së bashkimit TAZ gjithmonë të ndezur. Kjo formë gjendet gjithmonë në bërthamë dhe për këtë arsye është aktive konstituive, duke u lidhur me një anëtar shumë të rëndësishëm të familjes TEAD të faktorëve të transkriptimit për të nxitur proliferimin e qelizave. Është ky prodhim i transkriptomës TAZ-TEAD që bën që qelizat endoteliale të prekura të rriten në tumore. Rreth 10% e pacientëve me EHE kanë një zhvendosje të ndryshme që rezulton në aktivizimin konstituiv të YAP, një ortolog i TAZ (d.m.th., një gjen që ka një sekuencë dhe funksione që janë shumë të ngjashme me TAZ). Kjo gjithashtu rezulton në rritje të vazhdueshme dhe të parregulluar të qelizave të prekura dhe për këtë arsye shkakton tumore të tipit EHE.

 

SIMPTOMAT DHE DIAGNOSTIKIMI

 

Shumica e pacientëve me hemangioendotelioma epitelioide nuk përjetojnë asnjë simptomë, por nëse ato janë të pranishme, ato përfshijnë:

• dhimbje dhe ënjtje rreth zonës së tumorit;
• masë tumorale që mund të ndihet nën lëkurë dhe që mund të jetë e dhimbshme;
• nauze dhe humbje peshe e pashpjegueshme;
• temperaturë, lodhje, kollë ose probleme me frymëmarrjen;
• dhimbje dhe parehati në bark;
• majat e gishtave të zmadhuara të quajtura “clubs” që mund të kenë ngjyrë të kuqe ose blu;
• dhimbje kockash, fraktura të shpeshta ose kocka të thyera;
• probleme me lëvizjen ose ecjen.

 

Për shkak se EHE shpesh nuk shkakton simptoma, shumica e pacientëve mësojnë se kanë një ose më shumë tumore gjatë një procedure imazherie që nuk lidhet me EHE. Për përcaktimin dhe diagnozën e saktë është e nevojshme të kryhen disa ekzaminime, duke filluar nga marrja e një historie të mirë, vetë fotografia klinike dhe nëpërmjet metodave diagnostikuese RT, CT-skanim (për të identifikuar tumoret EHE në gjoks, bark dhe legen), MRI (tumoret EHE në mëlçi ose kocka) ose një skanim PET për të përcaktuar madhësinë e tumorit dhe vendndodhjen e tij. Marrja e një biopsie mund të ndihmojë në hetime të mëtejshme, veçanërisht në rastet e kancerit të gjirit.

 

PASOJAT

 

Edhe pse hemangioendotelioma epitelioide zakonisht paraqitet si një tumor i shkallës së ulët, ndonjëherë, eHAE paraqitet si tumor i shkallës së lartë dhe më agresiv. Prandaj, ecuria e sëmundjes te njerëzit me hemangioendotelioma epitelioide është e vështirë të parashikohet. Disa pacientë jetojnë një kohë të gjatë, edhe pa trajtim. Në raste të tjera, kanceri rritet dhe përhapet shpejt, edhe me trajtim. Hemangioendotelioma epiteloidale që është përhapur në pjesë të tjera të trupit nuk çon gjithmonë në një prognozë të keqe, por rëndësia më e madhe është lokalizimi i tumorit.

 

TRAJTIMI

 

Për shkak se hemangioendotelioma epitelioid është kaq e rrallë, nuk ka trajtim standard. Trajtimi për çdo person është i ndryshëm dhe varet nga vendi ku në trup fillon tumori, sa tumore ka dhe nëse është përhapur në vende të tjera. Në disa raste, tumori rritet shumë ngadalë dhe madje zvogëlohet pa asnjë trajtim. Trajtimet mund të përfshijnë:

• kirurgjinë– trajtimi më i zakonshëm për rastet EHE që përfshijnë një tumor të vetëm;
• embolizimin vaskular– ndërprerja e furnizimit me gjak të tumorit dhe përfshin kemoembolizimin transarterial (TACE) dhe radioembolizimin;
• terapinë e synuar– trajtimi më i përdorur për EHE të avancuar që përdor barna që parandalojnë tumoret të marrin lëndët ushqyese dhe oksigjenin që u nevojiten për t’u rritur;
• terapinë rrezatimi– duke përdorur rrezet e synuara të energjisë për të shkatërruar qelizat e kancerit;
• imunoterapinë– duke përdorur trajtime të ndryshme për të ndihmuar sistemin imunitar të trupit të vrasë qelizat tumorale;
• Sirolimus(rapamicinë) – një ilaç oral që shtyp sistemin imunitar dhe ngadalëson rritjen e enëve limfatike jonormale që formojnë tumorin dhe mund të ndihmojë në tkurrjen e tumoreve EHE dhe përmirësimin e simptomave, duke përfshirë dhimbjen;
• frenuesit e tirozinës kinazës– këto barna, të dizajnuara si terapi të synuara të kancerit, kanë treguar sukses afatshkurtër me EHE; Shembujt përfshijnë sorafenib, sunitinib dhe pazopanib;
• Vincristine– ky medikament kimioterapie synon të gjitha qelizat ndarëse në trup dhe për këtë arsye përdoret për të trajtuar shumë lloje të kancerit; përdoret gjithashtu për tumore beninje vaskulare agresive;
• Interferonin– trupi prodhon interferon për të luftuar infeksionet ose për të kontrolluar inflamacionin; është formuluar në një ilaç që synon rritjen e enëve të gjakut;
• kimioterapinë me agjentë të shumtë– në tumoret EHE, të cilët rriten shpejt, përhapen në inde të tjera ose nuk reagojnë ndaj barnave të tjera, kërkohet terapi më agresive me medikamente; ky kombinim i barit nevojitet te fëmijët dhe të rinjtë me EHE, por në raste të rralla;
• transplantimin e organeve– më shpesh transplanti i mëlçisë